{"id":12091,"date":"2015-12-10T08:34:58","date_gmt":"2015-12-10T08:34:58","guid":{"rendered":"http:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/?p=12091"},"modified":"2015-12-10T08:34:58","modified_gmt":"2015-12-10T08:34:58","slug":"arrotxapea-errotxapea-rotxapea-rochapea","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/2015\/12\/arrotxapea-errotxapea-rotxapea-rochapea\/","title":{"rendered":"Arrotxapea? Errotxapea? Rotxapea? Rochapea?"},"content":{"rendered":"

Euskalerria Irratia \/ <\/span> <\/a>2015-06-10 \/ 921 hitz<\/a>
\n<\/span><\/span><\/p>\n

Auzoaren izena Arrotxapea da, eta azken \u2018a\u2019 hori ez da itsatsia. Beraz, Arrotxapeko, Arrotxapera, Arrotxapetik… deklinatzen da.<\/em><\/p>\n

<\/p>\n

Arrotxapea auzoak jaiak ospatuko ditu asteburu honetan. Horren karietara, Arrotxapeko Euskalgintza plataformak auzoaren izenaren inguruan egindako txostena berreskuratu dugu, Ezkaba<\/strong> aldizkaritik. Toponimia aditu bi hartu zituzten erreferentziatzat: Jose Maria Jimeno Jurio zena eta Mikel Belasko. Bion lanak aztertu eta gero, ondorioztatu zuten Aurrotxapea dela auzoaren izen euskalduna.<\/p>\n

Iru\u00f1ea euskalduna<\/strong><\/p>\n

Aitzina, Iru\u00f1ea zaharra gune euskalduna zen. Euskara zen herritarren\u00a0komunikazio hizkuntza<\/strong>\u00a0nagusia eta euskaraz egiten ziren eguneroko harremanak, auzokideekin zein merkatariekin (errotariarekin, arotzarekin, albaitariarekin…). Dena dela, Elizak eta orduko agintariek latina eta erromantzeak erabiltzeari ekin zioten eta ondorioz ezagutzen diren lehen dokumentu idatzietan hizkuntza horiek izan dira nagusi. Honela, mendeetan zehar dokumentu ofizialak<\/strong>\u00a0latinez edota erromantzez idatziko dira, baina idazki ofizial horiek ezingo dute errealitatea ezkutatu, horietan eguneroko hizkuntza, herriaren hizkuntza, euskara zela agertuko baita behin eta berriz.<\/p>\n

Adibidez,\u00a01765<\/strong>\u00a0urtean, Iru\u00f1eko artzapezpikuak berak,\u00a0Gaspar de Miranda<\/strong>k, Artzapezpikutzako herritarren bi heren baino gehiago euskaldunak zirela azaltzen du idazki batean. Are gehiago, urte batzuk lehenago euskaldun elebakarrak are gehiago zirela ere argitzen du, hala nola, elebitasuna zabaltzen ari dela maisuek gaztelania irakasten dietelako haur nahiz helduei.<\/div>\n
Mende bat beranduago ere,\u00a01874<\/strong>\u00a0urtean, Iru\u00f1eko kaleetan euskara nagusi zela erakusten digu beste idazki batek. Garai hartan Iru\u00f1eko udaleko idazkari zen\u00a0Leandro Oliver<\/strong>rek idazki batean aitortzen duenaren arabera, hiriko merkatari kaleetan euskara zen nagusi. Are gehiago, auzokide euskaldunekin (elebakarrekin) aritzeko denda guztietan gutxienez euskaldun bat behar zela ere esaten du:<\/div>\n
\u201c… el vascuence se hablaba constantemente en las calles del Carmen, Navarrer\u00eda y Santo Domingo, y en todos los comercios era necesaria una persona al menos que hablara euskera…\u201d<\/div>\n

Arrotxapea euskalduna<\/strong><\/p>\n

Arrotxapean ere euskara nagusi zela frogatzeko gure auzoko\u00a0toponimia<\/strong>\u00a0ikustea besterik ez dugu. Izan ere, toki izenen azterketa oso bitarteko garrantzitsua izaten da hizkuntzalarientzat hizkuntza baten bilakaera ulertzeko, nahiz eta oso zaila izan toponimo bat noiz jaio eta noiz hiltzen den objektiboki ezartzea, toki izena ageri den dokumentuaren data datu erlatiboa izaten den heinean.<\/div>\n
Iru\u00f1eko gainontzeko auzoetan gertatzen den moduan, geurean ere euskarazko hamaika leku-izen daude auzoko txoko eta bazterrak izendatzeko eta, jakina, auzoaren beraren izena egoera honen adibide garbia dugu. Leku-izenak\u00a0 jendeak bere inguru fisikoa (ibaiak, mendiak, bazterrak, bideak, etxeak\u2026) izendatzeko erabiltzen dituen izenak dira eta garai bateko auzokideek beraien ama hizkuntza, euskara, alegia, erabili zuten auzoko guneak izendatzeko. Mendeetan zehar agintari eta idazkari arrotzen inposaketa gainditu ondoren hainbat eta hainbat leku-izenek bizirik jarraitzen dute gaur egun. Beste asko bidean galduko ziren arren, toki-izen horiek garai batean Arrotxapea auzo euskalduna zela erakusten digute.<\/div>\n

Nola du izena?<\/strong><\/p>\n

Iru\u00f1ean Erdi Aroan jasotako toponimo gehienak euskal jatorrikoak dira, baita gure auzoaren izena ere, lehen esan bezala. Hauek dira garai hartan jasotako aldaera guztiak:Arrotxapea, Juslarrocha, Debajo de la Rocha, Sub la Rocha<\/em>. Etimologikoki oso argia da Arrotxapea<\/em><\/strong>\u00a0izenaren izaera hibridoa: Alde batetik,\u00a0\u201cRocha\u201d<\/strong>\u00a0dugu, \u201carroka- roca\u201d hitz erromanikoaren aldaera, euskarazko ahoskerara egokitua. Izan ere, euskarak ez zuen, jatorrizko ahoskeran, hitz hasierako r- soinua onartzen eta, horregatik, jasotako maileguei hasieran bokal protetikoa ezartzen zitzaien (lat.\u00a0reguina<\/em>-eus.\u00a0erregina,\u00a0<\/em>rom.\u00a0rata-\u00a0<\/em>eus. arratoi…).\u00a0<\/em>Hitzaren lehenengo zati honek\u00a0<\/em>Arrotxapeko Ataria zaintzen zuen La Rocha dorreari erreferentzia egingo lioke. Bestalde, euskarazko\u00a0\u201c\u2013pea\u201d<\/strong>\u00a0atzizkia, horren \u201cazpian\u201d zegoena izendatzeko. Benetan esanguratsua da jatorri euskalduneko aldaera erabat erromanikoak ziren gainontzeko aldaeren artean gailendu izana. Are gehiago, jatorrizko Arrotxapea izan zen gaztelerara egokitu zena, Rochapea sortuz. Hauxe izan zen gaztelera nagusitu ahala gizartean ere zabaldu zen forma, XX. mendeko 2. erdialdera arte.<\/div>\n
Orduan, Iru\u00f1eko nahiz Arrotxapeko biztanleek auzoaren izena berreuskalduntzeko beharra sentitu zutenean, ordura arte dokumentatu gabeko\u00a0Errotxapea<\/em><\/strong>\u00a0izendapena izan zen zabaldu zena,\u00a0Arrotxapea<\/em>\u00a0formaren kaltean. Historikoki dokumentatutakoa\u00a0Arrotxapea<\/em>\u00a0izan arren eta izendapen ofiziala ere horixe duen arren,\u00a0Errotxapea<\/em>\u00a0izendapenak oso zabalduta dago auzokideen artean.<\/div>\n
Hala ere,\u00a0Arrotxapea<\/em>\u00a0badoa poliki-poliki euskaldunon artean errotzen. Eztabaida formala gauzatu ez bada ere, oso modu naturalean, auzoa ari da bere jatorrizko izena berrreskuratzen<\/strong>,\u00a0Berria<\/em>\u00a0egunkarian, Eukal Herria Irratian, auzoko Euskalgintza osatzen duten taldeen artean\u2026,\u00a0Ezkaba<\/em>\u00a0aldizkarian<\/strong>\u00a0ere bai, horren aldeko hautua egin baitu ikasturte honetan.<\/div>\n

Arrotxapeko leku-izenak<\/strong><\/p>\n

Auzoaren beraren izenaz gain, asko dira XVI. mendean lehenbizikoz agertzen diren Iru\u00f1eko leku-izenak, eta oraindik ugariago XVII. eta XVIII. mendeetakoak. Esaterako, gure auzoan edo inguruan honelakoak aurki ditzakegu: Santa Engraziaguibela (1.670ean dokumentatuta lehenbizikoz), Errotazar (1.685ean), Sanjorgeondoa (1.784an), Buztinchuri (1.825ean)…<\/div>\n
Gure bazterretako erdarazko izen gehienak\u00a0 (elizarekin zer ikusirik dutenak salbu) XIX. mendekoak dira:\u00a0 \u201cCuatro Vientos\u201d (La casa de los \u2026) eta \u201cPaseo de los Enamorados\u201d esaterako. Hala ere, azken urte hauetan jatorrizko hainbat izendapen berreskuratzen ari dira auzoko hainbat talderen eskutik. Berreskurapen hauen artean aipa ditzakegu Ezkaba (Aldizkaria), Mendialdea (Auzo elkartea), Arriurdineta (Elkartea), Arriasko edota Txantxarrana (Erraldoien konpartsa)\u2026<\/div>\n
Horiek batzuk baino ez dira eta ikerlariei esker beste asko ere badirela badakigu. Jimeno Jurio eta Salaberrik \u201cToponimia de la cuenca de Pamplona\u201d liburuan aipatzen dituzten batzuk edota auzoko\u00a0Ezkaba<\/em>\u00a0aldizkarian dokumentatu diren zenbait, esate baterako:<\/div>\n
Ugarkagain<\/em><\/strong>:\u00a0 Errotazar kalearen parean, Errotazar izen lekua baino zaharragoa. Santo Domingoren aldaparen pean dagoen errota zaharraren aurrean, ibaiaren barnean ikus ditzakegu uharka baten aztarnak. Gaur egun ibai parkea den ertza. XVI. mendean dokumentatuta dago.<\/div>\n
Zumadia<\/em><\/strong>: Cuatro vientos (XIX. mendea). Eremu horretan zume batzuk\u00a0 omen zeuden. XIII. mendean dokumentatuta dago.<\/div>\n
Kosterapea<\/em><\/strong>: (Aldaparen\/pea) Atari berritik Zumadiaraino, ibaiaren ezkerreko ertza. XVII. mendean dokumentatuta dago. Oblatas eta Trinitarios izenekin ezagutzen den bazterra.<\/div>\n
<\/div>\n
Ahaztu gabe garai historiko zehatz batean auzoko herri mugimenduak egindako ekimen polit hura gure auzoaren izena euskaratzen, nire iritzi apalean, hori bezain polita litzateke orain dugun ezagutza aintzat hartu eta auzoko euskarazko jatorrizko izena\u00a0normalizatzea<\/em>. Are gehiago, gaztelaniaz hitz egiten dugunean ere bai, Iru\u00f1eko auzoetako berezko izenak agerrarazten:\u00a0Arrosadia<\/em>,\u00a0Mendebaldea<\/em>\u2026\u00a0Arrotxapea<\/em>. Hemengo aspaldiko jendeak ez baitzuen\u00a0Rosales<\/em>,\u00a0El Oeste<\/em>\u2026 edo\u00a0Bajo la Roca<\/em>\u00a0esaten.<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Euskalerria Irratia \/ 2015-06-10 \/ 921 hitz Auzoaren izena Arrotxapea da, eta azken \u2018a\u2019 hori ez da itsatsia. Beraz, Arrotxapeko, Arrotxapera, Arrotxapetik… deklinatzen da.<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[5514,5718,5505,5623,5493,90,38],"tags":[6087,6088,5776],"featured_image_src":null,"featured_image_src_square":null,"author_info":{"display_name":"liburutegia","author_link":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/author\/liburutegia\/"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12091"}],"collection":[{"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12091"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12091\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12092,"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12091\/revisions\/12092"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12091"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=12091"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=12091"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}