{"id":17699,"date":"2023-11-07T11:55:30","date_gmt":"2023-11-07T11:55:30","guid":{"rendered":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/?p=17699"},"modified":"2024-04-19T07:15:52","modified_gmt":"2024-04-19T07:15:52","slug":"balearen-arrantza-ternua-eta-kanada-aldean","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/2023\/11\/balearen-arrantza-ternua-eta-kanada-aldean\/","title":{"rendered":"Balearen arrantza Ternua eta Kanada aldean"},"content":{"rendered":"\n

zuzeu.eus \/ 2023-10-29 \/ Joseaba Aurkenerena \/ 1191 hitz<\/a><\/p>\n\n\n\n

Eta baleari jarraituz, Irlandatik eta Islandiatik urrunduz, euskal baleazaleak Groenlandiara iritsi ziren, eta hortik Ternua<\/a> eta Kanada aldera. Noiz gertatu zen hori? Historialari batzuen arabera euskaldunak Ternuara 1375<\/strong>ean iritsi ziren eta sekretupean mantendu zuten hango lur eta itsasoetan lasai ederrean balearen eta bakailaoaren ustiaketan jarduteko. Lur haiek aipatzen zituztenean Uharte Mamuak <\/em>edo Uharte Sekretuak <\/em>deitzen zieten, beste inolako zehazkizunik eman gabe. Beste historialari batzuek diotenez 1412<\/strong>an iritsi ziren baleazale baionarrak lehen aldiz Ternua aldera. Bada teoria bat erraiten duena euskaldunak izan zirela lur haietan ziren bikingoen azken koloniak birrindu zituztenak.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Dirudienez, euskaldunek oso garai zaharretatik ezagutu zuten Ternua, eta geroxeago baita Kanadako itsasertzak eta San Lorentzo golkokoak ere, faktoria ugari eraiki zituzten sarraskia egiteko, eta bertako kai, badia, lurmutur, golko eta bestelako toki geografikoak euskaraz bataiatu zituzten: Bale-badia, Barba-zulo, Anton-portu, Igarnatxoa, Etxaide-portu, Burua-Xumea, Burua Aundia, Uli-zulo, Plazentzia, Baratxoa, Opor-portu, Portutxo, Baia-Andia, Niganitz, Mingain, Sagenai, Eskuminak, San Joan,\u2026 <\/em>Badaude, bestela ere, nahiz eta beste hizkuntzaz egon, oraindik egun, euskaldunen garai bateko presentziaz ohartzen gaituzten toponimo izenak: Baye de Bizkaye, Port-aux-Basques, Baye-aux-Basques, Exafaud-aux-Basques, Anse-aux-Basques, Les esc\u00famins, \u00cele-aux-Basques\u2026<\/em><\/p>\n\n\n\n

Arrasto gehiago badira, esate baterako, Badia Handia edo Grand Baye deiturikoan azaldutako San Joan izeneko euskal baleontzia, 1565. urtean hango uretan urperatu zena, Plazentzia izeneko herrian aurkitutako XVI. mendeko euskal itsasgizonen hilobiak, euskal etxeen arrastoak, zenbait lanabes eta bestelako tresnak.<\/p>\n\n\n\n

1565. urtean hango uretan urperatu zena, Plazentzia izeneko herrian aurkitutako XVI. 1559. urtean Martin Oiartzabal itsasgizon ziburutarrak itsasgida bat idatzi zuen frantsesez: Les voyages aventureux du Capitaine Martin de Hoyarsal, habitant du \u00c7ubiburu<\/a><\/em>. Liburu honetan Ternuako zehazkizunak, distantziak eta gainerakoak eman zituen, bertara joan nahi zutenen fabore. Gerora, 1677an<\/a> Pierre Etxeberrik liburu bera plazaratu zuen lapurteraz Itsasoko nabigazionekoa <\/em>izenburuaz.<\/p>\n\n\n\n

XVI. mendean ere Maulen jaiotako eta denborarekin Nafarroako Parlamentuko abokatua izandako Allande Oihenartek, latinez idatzitako \u201cNotitia utrisque Vasconiae\u201d<\/em> izeneko liburuan esaten digunez, Donibane Lohizuneko biztanle gehienak arrantzaleak zirenez gero, urtero joaten omen ziren Ternura, itsasontziak bakailaoz beterik ekarriz eta dirutza handiak eginez.<\/p>\n\n\n\n

Lope Martinez Isastik, XVII. mendeko lezoar historialariak Compendio historial de Guipuzcoa<\/em> izeneko bere liburu mardulean, horren berri ematen digu, eta bertan dioenez, Ternuko biztanleek oso ongi omen zekiten euskaraz, eta euskaldunekin zituzten harremanak guztiz baketsu eta adiskidetsuak izaten ziren. \u201cEuskal arrantzaleek Zer moduz?<\/em> Galdetzen dietenean \u2013jarraitzen du kontari Isastik\u2013 Apaizak hobeto!<\/em> erantzuten diete, nahiz eta gehienek oso ondo ez jakin zer den apaiz bat. Solas egiteko eta tratuak egiteko orduan beti gure hizkuntzaz egiten dute, eta askotan han ezagutzen ez dituzten sagardo eta ogiaren truke, kostaldeko arrain jardueretan lagundu egiten diete gure marinelei\u201d<\/p>\n\n\n\n

Bertakoekin zer nolako harremanak izan zituzten ondo ezagutu ez arren, badaukagu honetaz Isastik bere liburuan egindako zenbait argitasun. Martinez Isastik dioenez, hango uretan balea asko omen zeuden, baina izozmendiak zirela eta, itsasertzen ondoan mugitzen ziren. Horrek harrapatze lana izugarri zailtzen zien euskal arrantzaleei. Bertako biztanle basatiek ere, oso traba handia egiten zieten. Isastiri jarraituz gero ikus dezakegu ternuar kostaldeko biztanleak bi eratakoak zirela:<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u2026 Eskimao izenekoak dira okerrenak -dio-, guztiz salbaiak eta ankerrak, uztaia eta gezien erabileran arras trebeak eta beraiek harrapatzen dituzte guretako gizonak gero jateko. Besteak menditar edo kanalak izenekoak -eransten du Isastik- baketsuagoak dira, gure baleazaleekin hitz egiten dute, eta eskimaoen etorreraz ohartzen dituzte\u2026\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Oso adierazgarriak dira ere, Patri Urkizuk bere Bertso zahar eta berri zenbaiten bilduma <\/em>izeneko liburuan agertzen dizkigun, 1798. urtean dataturik dauden zenbait testuren artean azaltzen diren Ternuari buruzko honako bertso hauek:<\/p>\n\n\n\n

Ternua da mortu hotza,
eremu triste arrotza,
laboratzen ez den lurra,
neguan beti elurra.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Han otsoak eta hartzak,
basoko bestia gaitzak,
alimalien herria,
desertu izigarria.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Han oihan, sasi handiak,
larreak eta mendiak,
harri, arroka gogorrak,
lur agor eta idorrak.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Ternuan dire salbaiak,
ere eskimau etsaiak,
giza bestia kruelak,
hilik jaten marinelak.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Badaude bestalde, euskal arrantzaleak, hango biztanleekin edukitako harremanen ondorioz, izugarri nahasi edo mestizatu zirela esaten dutenak. Eta horiek dira, gehienbat, garai haietan beothuksak eta euskaldunak txol  nahasturik zeudela diotenak. XVIII. mendean jende askok pentsatzen zuen Labradorreko eskimalak bertakoen eta euskaldunen mestizatzetik sortu zirela. Ziur aski beraien arteko tratuetan euskara edo hizkera nahasi bat erabiltzen zutelako. Gaur ez zaie kontu hauei jaramon handirik egiten.<\/p>\n\n\n\n

Nolanahi ere, inork ez du zalantzan jartzen bi herrien arteko harremanak handiak eta estuak izan zirela, eta harreman hauek arrasto ugari utzi dutela kanadarren bizimoduan, arrantza tekniketan, toponimian, hiztegian eta baita bertakoen oroimen kolektiboan ere.<\/p>\n\n\n\n

Amaitzeko aipatu beharra dago XVII. mendeko euskal idazleen artean badaudela balea-arrantzari buruzko aipamen zenbait. Axular handiak Gero liburuan honako azalpena ematen digu:<\/p>\n\n\n\n

\u201cGizon batec, bere herritic kanpora Indietara edo
bert\u00e7e lekhu urrun batetara partit\u00e7en denean, eta
orai\u00f1o bere herrco agherrian, comarcetan eta ter-
minoetan denean, maiz behat\u00e7en du gibelat bere he-
rrico mendietarat. Bai\u00f1a ait\u00e7ina iraganez gero,
it\u00e7ult\u00e7en da bert\u00e7e alderat, ioan behar duen eta
dohan lekhu hartarat: eta han aldiz, bere begiac,
eta gogoa ere ibent\u00e7entu<\/em>\u201d<\/p>\n\n\n\n

Joanes Etxeberri Ziburukoak 1627an idatzitako \u201cManual Devotionezcoa\u201d<\/em> liburuan, Balenzaleen otoitza izeneko izen generikoaren barruan, gure baleazaleen bizimodu gogorra ongi adierazten diguten hiru errezo hauek azaltzen dizkigu:<\/p>\n\n\n\n

BALEA \u00c7ALEENT\u00c7AT<\/em><\/p>\n\n\n\n

O Iaun Tobias gaztea ungui beguiratua,
guardarit\u00e7at bidalduric Archangulu Saindua,
eta costara arra\u00f1a erakharracia,
haren hilt\u00e7eco eguiten ci\u00f1oela gratia.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Guri ere ekhargu\u00e7u hurbillera balea,
segurquiago armaren landat\u00e7eco colpea.
Biciaren gatic dugu hirriscat\u00e7en bicia,
Arren eguigu\u00e7u haren gueldit\u00e7eco gratia.<\/em><\/p>\n\n\n\n

BALEA COLPATU ETA<\/em><\/p>\n\n\n\n

Iauna gueure arte ba\u00f1o guehiago cureaz,
balea \u00e7auritu dugu arpo\u00f1aren colpeaz.
Arren bada eguigu\u00e7u (Iaun puchanta) gratia
sarri gueldit\u00e7eco arrain Itsassoco handia.
Gutaric garabic \u00e7aurchu gabe bere indarraz,
segadetan dabillala buztan edo bulharraz.
Edo chalupa irauli gabe guillaz ga\u00f1era,
edo bereguin eraman gabe urtan behera.
Arren beguira gait\u00e7a\u00e7u gaitz hauc guztietaric,
esquerra die\u00e7a\u00e7ugun it\u00e7ul lehorretaric.
Irabacia da handi, perilla ere handia,
beguira die\u00e7a\u00e7ugu principalqui bicia.<\/em><\/p>\n\n\n\n

BALEA HIL ONDOKO ESQUERRAC<\/em><\/p>\n\n\n\n

Iauna, ditut\u00e7ula esquer eta laudorioa,<\/em>
million eta million baino guehiagocoac.<\/em>
Ceren egui\u00f1 darocu\u00e7un liberalqui gratia,<\/em>
idequit\u00e7eco handian arra\u00f1ari bicia<\/em>
Gure indarrac etciren deus hunenen aldean,<\/em>
\u00e7ure favorea dugu sentitu combatean.<\/em>
Ecen \u00e7ure bithan tturro\u00f1 batec etsajac,<\/em>
urrutic ici de\u00e7an nahiz dela hangaja.<\/em>
Hala guri ere eguin darocu\u00e7u doha\u00f1a,<\/em>
vent\u00e7ut\u00e7eco Itsassoan den sendoen arra\u00f1a.<\/em>
Lehorrera dakhar quegu eguinic sarrasquia,<\/em>
bici dugu naturaren miraculluz bazterra,<\/em>
ohorat\u00e7en (Iangoicoa) \u00e7uc du\u00e7ula esquerra.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Saint Pierre eta Mikeluneko bandera<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Euskaldunen presentzia ikaragarria izan zen Ipar Atlantikoko itsasoetan, hori dela eta, Islandia eta Irlanda aldean hasieran, eta Ternua eta Kanada aldean gero, bertako indio mintzairen eta euskararen arteko nahasketa moduko bat erabiltzen zela salerosketak eta gainerako harremanak bideratzeko. Holandar eta frantziar itsasgizonek erabiltzen zuten, eta indarrean egon zen XIII. mendera arte. Euskal pidgin-a deitzen zaio.<\/p>\n\n\n\n

Euskal Herriaren banaketa politikoak, hau da, gure herria espainiar eta frantses egitura politikoetan bortxaz sartu izanak, ez zuen lagundu euskaldunek amerikar itsasoetan zituzten itsas negozioetan. 1713<\/strong>an, Utrechteko Itunak indartu zuen XVII. mendean hasitako euskal marinelen arrantza eskubideen gainbehera. Britainia Handiak bereganatu zituen euskaldunei kendutako arrantza eskubideak. 1763<\/strong>ko Pariseko Itunak eta 1783<\/strong>ko Versaillesekoak azken kolpea eman zieten euskal arrantzaleei, Kanadako kostalde eta uharteetan arrantza galaraziz.<\/p>\n\n\n\n

Dena den, XX. mendeko erdi aldera arte iraun zuten hango negozioek. Lapurtarrek Saint Pierre eta Mikelune uharteetako bakailao negozioekin jarraitu zuten eta Pysbe enpresa gipuzkoarrak gauza bera egin zuen  Kanadako hainbat bazterretan 36ko altxamendu faxista gertatu zen arte. Aipa dezagun aipatu bi irletako itsas negozioetan eta baita Pysben ere, Lapurdiko Legasse familiak indar handia izan zuela. Gaur Saint Pierre eta Mikeluneko banderan euskal ikurrina agertzen da garai haien oroitzapen gisa. Agur eta ohore ipar itsaso izoztuetan mende luzetan itsas epopeia ikaragarria burutu zuten euskal arrantzaleei!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

zuzeu.eus \/ 2023-10-29 \/ Joseaba Aurkenerena \/ 1191 hitz Eta baleari jarraituz, Irlandatik eta Islandiatik urrunduz, euskal baleazaleak Groenlandiara iritsi ziren, eta hortik Ternua eta Kanada aldera. Noiz gertatu zen hori? Historialari batzuen arabera euskaldunak Ternuara 1375ean iritsi ziren eta sekretupean mantendu zuten … Jarraitu irakurtzen →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[398,75,5625],"tags":[9246,9245],"featured_image_src":null,"featured_image_src_square":null,"author_info":{"display_name":"liburutegia","author_link":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/author\/liburutegia\/"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17699"}],"collection":[{"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=17699"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17699\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17767,"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17699\/revisions\/17767"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=17699"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=17699"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/eibz.educacion.navarra.es\/blogak\/liburutegia\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=17699"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}