Bi ezkero, hiru seguru

Azalpena

Zerbaitetan ahaleginduz gero, azkenerako ongi ateratzea lortzen da.

Pilota partida Hondarribiko harresietan (Wikipedia.org)

Beste hizkuntza batzuetan

gazt. A la tercera va la vencida / Tres perfecto número es.

fr. La troisième fois sera la bonne.

en. Third time lucky.

Testuinguruan

⇒ Berria, 2004-10-17, «Esainen jipoia eta Agirreren errebantxa», I.M [Kirola], Egungo Testuen Corpusa.

‘Bi ezkero, hiru seguru dio atsotitzak, halere ostiral gauez ahoz ahoko tradizioaren jakituriak bizkarra eman zion Enrike Galarzari.

⇒  Berria, 2006-05-13, «Chungkingeko», ZIGOR ALDAMA [Gaiak], Egungo Testuen Corpusa.

Egia izango da bi ezkero hiru ere seguru dela.

⇒ Iban Zaldua, Oharrak & Hondarrak, Zutabegilearena”, 2013/09/12.

Zutabegilearena

     Egunkarian astero zutabe bat idazteko kontratatu nindutenean, sekulako poza hartu nuen. Nire ahotsa iritsiko zen, azkenik, publikoarengana. Baina ez zitzaidan dotorea iruditu bat-batean ekitea, zakarki: irakurlea pixkanaka limurtu behar nuen, nire pentsamenduaren altzora erakarriz. Hasierei buruz idatzi nuen, beraz, lehenengo agur-zutabea; tira, hasierei buruz baino, hasiera jakin horri buruz, egunkariaren zutabegile bezala izango nuen, izaten ari nintzen abialdiaz alegia. Bigarren zutabea bigarren aldiaren inguruan idatzi nuen: bigarren aldiek eskaintzen dizkiguten aukera berrituez, gauzei eta egoerei buelta emateko gaitasunaz, eta aurrera jarraitzeko kemenaz; bigarren zutabe horrek bezala hain zuzen ere. Hirugarren artikulua “Bi ezkero, hiru seguru” esamoldearen inguruan antolatu nuen, gaztelaniazko “a la tercera va la vencida” haren nolabaiteko euskal ordaina: azken batean, “sagua harrapatzeko hiru salto egin behar ditu katuak”, eta hirutasunak badu, gainera, zentzu sinboliko sakon bat –zenbat kultura eta erlijiotan ez da hirua zenbaki zentrala?–, ondo egokitzen zitzaiona nire hirugarren ahaleginari. (…)

Olaia Juaristi, Berria, 2014-02-20.

Jon Ander Albisu. Asegarceko pilotaria (elkarrizketa)

(…) Txapelketan debutatu zenuenetik urtez urte gorantz zoaz.

 Duela bi urte, finalerdietan sartuta, eta iaz, finalera iritsita, ea aurten bi ezkero hiru seguru izaten den [barrez]. Oraingoz, gauzak ez ditugu erraz, baina dena da posible, aurkari zuzenak puntu bat gehiagorekin baititugu. Finalerdietan sartzeko aukerak ditugu, eta, zergatik ez, baita finalean sartzeko ere. (…)

Iturriak

Gotzon Garate, Pons, Reverso.net, Gaur egungo Testuen Corpusa.

Zuria izan

Azalpena

Zuria izatea lausengaria izatearen sinonimoa da; nahi dena lortzeko, solaskideari gustuko gauzak esatea, alegia.

Sinonimoak

ipurgarbitzaile izond. Lgart. ‘lausengaria’ (Hiztegi Batu Oinarriduna)

Beste hizkuntza batzuetan

gazt. Ser pelota, adular.

fr. Embobiner, cirer / Lécher les bottes.

en. Kiss up to (sb).

Testuinguruan

⇒ Elhuyar hiztegia.

4  s. zuri, lausengari

¡no seas tan pelota!: ez zaitez horren zuria izan!

 

1576-Rosa blanca

 Jose Luis Cernadas Iglesias, Flickr.com, 2010-06-24

Eltze askotako burruntzalia da / Burruntzaliaren kirtena!

Azalpena

Sudurluze, sarkin, endreda-makila denari esaten zaio, hau da, besteen asuntoetan kuxkuxean ibiltzen denari.

Gaur egun, zentzu positiboan ere erabiltzen da: gauza asko eta diferenteak egitea interesatzen zaionari ere esaten zaio, saltseroa den jendeari, alegia:

Lekunberrira joan da Ibon Gaztañazpi, eta bertan, eltze askotako burruntzalia ezagutu du.

Ikus: Manoli Olaetxea (www.eitb.eus, 2014/12/14)

Beste hizkuntza batzuetan

gazt. metomentodo / entrometido.

fr. commère / fouineur.

en. busybody.

Testuingurua

⇒ Orotarikoa:

(En expresiones proverbiales). “Eltza askotako burduntzalia, (AN-larr, L) […], entremetido; litm. cucharón de muchos pucheros” A EY III 284. Atso bat ere melatu saltsa huntan zauku sartu / […] Tupina guzietako burruntzali deitatu [behar dugu]. AstLas 70. Saltsa tzarren burruntzali / Hori da bethi ibili (L). Lander (ap. DRA). Eltze guzietako burruntzali. Zerb GH 1936, 221.

(En exclamaciones). Burruntzaliaren kirtena!! Nork eman dizu zuri or kuskusean ibiltzeko baimena? Loidi 93. Mañuberen gelara igo zan […]; eta… orra! an orratzik ez! Burruntzaliaren krixketa!… Ib. 127.

Iturriak

Orotarikoa, Elhuyar, Wordreference.

Egilea: patriciawla2. 2010-10-13 (Flickr.com)

Irudi mintzatuen hiztegi poetikoa

Euskal esamoldeak irudi eta soinu bidez ezagutarazteko egitasmoa

Euskarazko hainbat esamolderen ikus-entzunezko bilduma egitea dute xede egileek.

Honelaxe diote beren blogean:

“Irudi mintzatuen hiztegi poetikoa” hiru gazte euskaldunen ikus-entzunezko proiektua da. Helburua nolabait poetikoak diren euskarazko hainbat esamolderen hiztegi edo bilduma bat sortzea da.

Honen bidez, galtzen ari diren hizkerak jaso nahi ditugu eta, aldi berean, Euskal Herriaren erretratu liriko bat egin.

Loturak:

Trailerra

Esapideak

Esamoldeak

 

Gaztezulo aldizkarian proiektuari buruzko erreportajea irakur dezakegu:

‘Irudi mintzatuen hiztegi poetikoa’

TESTUA: Aitor Abaroa @abaroa37 162 zbka. – 2015/5

Umeak hazi, nekeak bizi

Azalpena

Umeak hazteak arazoak eta kezkak ekarri ohi ditu gerora.

Beste hizkuntza batzuetan

Ez du baliokide zuzenik. Beste esaera batzuek antzeko esanahia dute euskaraz eta beste hizkuntza batzuetan, eta esker txarra adierazteko erabiltzen dira:

eus. Emak atherbe gaxtaginari, bera dukek salhatari. 5230 (Gotzon Garate).
Egiok laguntza debruari, emanen dauk ifernua lagunt sari. 8646 (Gotzon Garate).

gazt. Cría cuervos y te sacarán los ojos. 1206 (Gotzon Garate).

fr. Réchauffer un serpent dans son sein.

en. How sharper than a serpent’s tooth / He/she bites the hand that feeds him/her.

Testuinguruan

⇒ Iñaki Zabaleta Urkiola, 110. Street-eko geltokia, Susa, 1986.

“Mieltxori esan beharko diogu bere anaiari karta egin diezaion. Orain dela hilabete pare bat hartu genuen mutikoarena eta oraindik ez diogu arraposturik eman. Izan ere, hau komeria izkiriatzen ez jakitea. Aldiro erregutan ibili behar!”, “Mieltxok pozik eginen dio berriz ere karta, emakumea. Donostiatik heldu den hurrengo aldian neronek esanen diot”, “zerri hiltzerako etorriko omen da”, eta aitak maiz aipatua errepikatuko du: “Hau familia gurea: lau seme-alaba eta laurak kanpoan. Inor ere ez baserri lanetan laguntzeko. Maria, moja; Mieltxo Donostian; Tomax Frantzian basoan; eta gure mutiko ttikia ezbeharrez Ameriketan. Umeak hazi eta nekeak bizi, egia handia”, “ez zaitez kexa, Patxi, denak zintzoak eta langileak dira eta, gainera, osasun ona dute. Horiek dira printzipalenak”.

⇒ Gotzon Garate, Esku leuna, CAP, 1977.

 HAURRAK HAZI, NEKEAK BIZI

«Ez al zizuen berak zer edo zer esan?».

«Ez. Azken denboretan ia sekula ez zigun gure alabak bere bizitzaz ezer kontatzen. Eurrez sufritzen genuen emazteak eta biok. Aldaketa handia izan zuen bi urte honetan. Lehen hain txairo, alai eta argi zena, bat-batean ezkibel, ilun eta fidagaitza egin zen. Beno, ba bart gurekin afaldu zuen, baina ez zuen ia ezer hartu. Denbora guztian isilik egon zen».

Islapena / Reflejo / Reflection

Jon Díez Sudupe, Flickr.com, 2009-08-07

Nork bere kopetako zikinik ez du ikusten

Azalpena

Errazago ikusten ditugu besteen akatsak geureak baino.

Beste hizkuntza batzuetan

gazt. Vemos la paja en el ojo ajeno, y no la viga en el propio.

fr. Voir la paille dans l’oeil du voisin mais pas la poutre dans le sien.

en. You can see a mote in another’s eye but cannot see a beam in your own.

Testuinguruan

⇒ Maider Eizmendi, Gara, Txokotik, 2011/03/15.

Ikusi nahi ez dutenen itsutasuna

Ikusi nahi ez duena baino itsu handiagorik ez dela dio esaerak. Ez naiz egindako esamoldeak asko erabiltzen dituen horietakoa; baina ezagutu ezagutzen ditut etxean entzunda asko. Gehienetan zentzua bai, baina bere horretan hitzak aldrebestu gabe errepikatzeko gaitasunik ez dut izaten. Hor muga.

Zenbaitetan, baina, burura etortzen zaizkit halako edo bestelako esaerak, parean jarritakoa deskribatzeko eta aztertzeko modu grafikoa eskaintzen baitute horietako askok; bide batez, aspaldian eraikitako esaerek urteak aurrera eginda ere, gaurkotasunik ez dutela galtzen pentsatzen dut. Bitako bat, oso ondo pentsatu eta eginak dira, edota gu oso aldrebes eta aurreikusgarriak gara, errepikakorrak, akaso.

Doinu berezia zuen bere hizketaldiak. Mantsoa zen, eta mantsoa bezain sakona, aldi berean. Bere herrialdea utzi eta Estatu espainolera lehenengo eta Euskal Herrira gero egindako ibilbidea azaldu zuen, pausoka-pausoka xehetasunez. Eta hara, bere hitzak adi-adi entzuten ari ginen guztiok gogortuta utzi gintuen esaldia: «Nire herritik irten nintzenean sekula ez nuen pentsatu emakume gisa hain makurtuta sentiaraziko nindutela; handik begiratuta, Europa bestelakoa zela uste nuen».

Ikusi nahi ez duena baino itsu handiagorik ez baita. Besteen zapiarekin begiak estalita gu eta gure zapietara itsu. Ez naiz ni zapiaz arituko, ez onera, ez txarrera, horiek daramatzatenei baitagokie haien inguruan hausnartzea eta, lotzen badituzte, haiek askatzea, elkarlanean behar bada. Begiak estali dizkigun zapia kendu behar dugu aurretik, ingurura begiratu, hausnartu eta ekin.

Burura berriz esaera etorri zait: «Nork bere kopetako zikinik ez du ikusten». Ez, ez dugu gurean erreparatzen bestearen kopetakoari begira ahalegin guztiak agortzen baditugu eta gure burua ispiluaren aurrean jartzeko gai ere ez bagara. Pasa den astean, Martxoaren 8aren harira, makina bat arrazoi jarri zitzaizkigun begien aurrean geure buruari eta inguruari begira jartzeko.

Iturriak

Atsotitzak (Gotzon Garate), Intza proiektua.

kopeta zuria

Gurutze Imaz, Kopeta zuria, Flickr.com, 2018-08-19

Ondo joan, ondo kontatu

Azalpena

Azkenerako zerbait ongi atera delako eta kontatu ahal dugulako esan dezakegu.

Sinonimoak:

Ondo pasea, ondo kontatu (Garate2004, 12.645 zk. / GARATE, G. (2004): 30.466 atsotitz, refranes proverbs proverbia, Fundación Bilbao, Bizkaia Kutxa Fundazioa, 2. argitalpena).

Ondo gertatu … eta ondo kontatu… (Mokoroa).

Beste hizkuntza batzuetan

gazt. Bien está lo que bien acaba.

cat. Tot està en un bon acabar.

gl. Ben acaba o que ben está.

fr. Tout est bien qui finit bien.

en. All’s well that ends well.

Testuinguruan

–Oharkabean, auto asegururik gabe ibili naiz bolada batez. Eskerrak ez zaidan ezer ere gertatu!

–Bai horixe! Ondo joan, ondo kontatu.

Iturriak

Garate, Mokoroa, Diccionario multilingüe del Instituto Cervantes.

 

Antroares, 2011-05-31

Antroares, Openclipart, 2011-05-31

Norbaiten edo zerbaiten mira izan / mira iritzita egon

Azalpena

Hiztegi Batuan:

mira egin 1 ‘harritu’ 2 ‘norbaiten edo zerbaiten falta nabaritu’.

mira izan. 1 da ad. Ipar. ‘harritzekoa izan’: zer da mira, ardiak otsoari ihes ari badira? 2 du ad. ‘mira egin’: ez zuen kolegioko urteen mira handirik.

Beste hizkuntza batzuetan

gazt. Echar de menos / Echar en falta.
fr. Manquer.
en. To miss.

 Testuingurua

Norbaiten edo zerbaiten falta nabaritu:

⇒ Oscar Arana Ibabe, 31 eskutik.com, 2012-12-24.

“Haur bat daukat eskolan, Boliviakoa, eta hona ekarri zuen amak handik, engainaturik. Jakingo bazenu zer negarraldi egiten dituen hango bere bizimoduarekin eta lagunekin eta senitartekoekin gogoratuta. Ba omen zeukan Andeetako txirula bat han, eta nik ekarri nion beste txirula bat opari, baina ez zela berarena bezalakoa erantzun zidan. Bere txirularen «mirie eretxite» dago…

Zelan? Nirie eresten deutsela?

Ez, mirie, mirie eretxite dagoela…”.

Iturriak

Hiztegi Batua, Orotarikoa, Elhuyar, Wordreference, 31 eskutik.com.
 
Sophie Gengembre Anderson [Public domain], via Wikimedia Commons

Sophie Gengembre Anderson [Public domain], via Wikimedia Commons

Sekulakoa korapilatu

Azalpena

Festa, parranda handia egin, alimaleko festa egin.

Beste hizkuntza batzuetan

gazt. Montar una buena juerga.

fr. Faire la bringue.

en. To party.

Testuingurua

⇒ Amagoia Mujika, Zazpika, 721 zk., 2012-11-18.

“Ez genuen asko behar festa egiteko.

Lau sosa eta bi lagun nahikoak genituen sekulakoa korapilatzeko“.

Iturriak

Elhuyar, Wordreference, Zazpika.

dance-439918_1280-Pixabay

Dantza, Pixabay.com.

Arin eta ondo, usoak hegan

Azalpena

Ez da komeni gauzak azkar eta presaka egitea, ongi egingo badira.

Beste hizkuntza batzuetan

gazt. Vísteme despacio, que tengo prisa.

cat. Qui més corre, fa més tard.

gal. Vísteme a modo que teño présa.

fr. Hâtez-vous lentement.

en. More haste, less speed.

Testuinguruan

⇒ Aitor Abaroa,  Jessica Chastain: Urre gorria, Gaztezulo,137 zk., 2013 / 2.

Arrakastaren bideak bihurgune asko izan ohi ditu. Gailurrera heldu direnek hori diote. Pazientzia, etengabeko lana, pausoz pauso joatea. Esaera zaharrak dioen legez, arin eta ondo usoak hegan, ezta? Kontrakoa dioenik izango da, ordea.

Josetxo Apeztegia, "Usoak (Sunbilla)", 2011-11-09, www.eitb.com

Josetxo Apeztegia, “Usoak (Sunbilla)”, www.eitb.com, 2011-11-09